Một chữ 'võ', tám hệ quy chiếu: Ranh giới cần được gọi tên

Trong một buổi tối tháng Mười ở Incheon, tôi ngồi ở hàng ghế thứ tư của một nhà thi đấu nhỏ, nơi hai sự kiện diễn ra cách nhau đúng một hành lang. Bên trái, một giải giao hữu của các võ sĩ MMA nghiệp dư, tiếng lồng bát giác vang khô khốc sau mỗi pha vật. Bên phải, một buổi biểu diễn quyền thuật của các vận động viên wushu, nơi ban giám khảo chấm điểm từng động tác bằng thang độ khó. Cả hai phòng đều có người được gọi là "võ sĩ". Cùng một từ, cùng một tấm biển treo trước cửa, nhưng hai hệ quy chiếu hoàn toàn khác nhau về cách tính thắng thua, cách đếm chấn thương và cách trả tiền.

Người bên trái bước vào lồng để hạ gục đối thủ trong ba hiệp năm phút. Người bên phải bước lên sàn để trình diễn một bài quyền đã được mã hóa thành điểm số. Nếu tôi viết về cả hai bằng cùng một cây bút, tôi sẽ nói dối độc giả của mình. Không do tôi cố ý, mà do tôi lười gọi đúng tên. Chưa từng chạy một bước trong đời, vậy mà tôi hiểu cách chạm vạch đích bằng trái tim — và tôi hiểu rằng mỗi vạch đích được vẽ bằng một thước đo khác nhau.

Bối cảnh: chiếc ô rộng che khuất tám hệ quy chiếu

Trong tiếng Việt, "võ thuật" là một chiếc ô. Dưới chiếc ô đó là MMA, quyền Anh, kickboxing, Muay Thái, vật, tán thủ, quyền thuật biểu diễn và vô số môn truyền thống. Mỗi môn có bộ luật riêng, cơ quan quản lý riêng, logic tính điểm riêng.

Ở MMA, Bộ luật Thống nhất quy định gần như mọi thứ: thời gian hiệp, các đòn bị cấm, cách trọng tài can thiệp. Ở quyền Anh chuyên nghiệp, bốn tổ chức danh hiệu — WBA, WBC, IBF, WBO — mỗi bên có bảng xếp hạng riêng, và đôi khi có nhà vô địch riêng cho cùng một hạng cân. Ở wushu, Liên đoàn Wushu Quốc tế quản lý song song hai nhánh: taolu chấm điểm theo độ khó và chất lượng biểu diễn, còn tán thủ là đối kháng toàn diện có cả đòn ném.

Sự khác biệt này quyết định cách một vận động viên kiếm sống, cách họ bị chấn thương và cách họ được bảo vệ khi giải nghệ. Một võ sĩ MMA có thể nhận thù lao theo hợp đồng biểu diễn và tiền thưởng hiệp đấu. Một vận động viên taolu sống bằng suất trong đội tuyển quốc gia, bằng huy chương ở những đấu trường như Đại hội Thể thao châu Á. Cùng gọi là "võ sĩ", nhưng một người bán vé theo lượt xem trả tiền, người kia bán suất thi đấu theo chu kỳ bốn năm.

Khi tôi bắt đầu theo dõi các giải võ thuật ở Hàn Quốc và Việt Nam, tôi ghi chú mọi trận đấu vào cùng một cuốn sổ. Sau vài tháng, tôi phát hiện cuốn sổ vô dụng. Những chỉ số tôi dùng để đánh giá một trận MMA — tỷ lệ kết thúc trước giới hạn thời gian, khả năng phòng ngự đòn vật — chẳng nói gì về một bài quyền được chấm theo thang độ khó. Và ngược lại.

Phần lõi: ba tầng tách biệt mà một chữ 'võ' xóa nhòa

Tầng thứ nhất là luật. Luật quyết định điều gì được tính là chiến thắng. Trong MMA, một pha siết khóa có thể kết thúc trận đấu trong tích tắc. Trong quyền Anh, cùng động tác đó bị coi là phạm quy. Trong taolu, không có đối thủ nào để hạ gục — chỉ có ban giám khảo và một bài biểu diễn. Ba định nghĩa về "giỏi" nằm trên ba đường thẳng song song. Phân tích một trận đấu mà không nêu rõ luật là phân tích suông.

Tầng thứ hai là cơ thể. Hồ sơ chấn thương của từng nhánh khác nhau đến mức khó tin. Các môn đối kháng có va chạm đầu tích lũy — quyền Anh, kickboxing, MMA — mang rủi ro bệnh não do chấn thương tích lũy cao hơn hẳn. Wushu taolu, với hàng nghìn lần bật nhảy và xoay người, lại nghiêng về chấn thương chi dưới do quá tải. Một vận động viên giảm cân cấp tốc để vào hạng cân đối mặt với nguy cơ mất nước và suy thận. Một vận động viên biểu diễn không hề giảm cân theo cách đó. Gọi chung cả hai là "võ sĩ" khiến chúng ta thiết kế sai các chương trình y tế.

Tầng thứ ba là tiền. Cấu trúc doanh thu của một giải chuyên nghiệp gồm bán vé, bản quyền truyền hình, lượt xem trả tiền, tài trợ và thù lao vận động viên. Cấu trúc của một liên đoàn nghiệp dư gồm ngân sách nhà nước, tài trợ đội tuyển và huy chương. Một bên đo sức khỏe thị trường bằng số lượt mua. Bên kia đo bằng số suất tham dự đấu trường quốc tế. Trộn hai bảng cân đối này vào một bài báo là tạo ra ảo giác về một ngành công nghiệp thống nhất, trong khi thực tế là nhiều ngành nhỏ nằm cạnh nhau.

Có một ví dụ cho thấy sự nhập nhằng này gây hại thế nào. Khi một võ sĩ quyền Anh bước vào lồng MMA để đánh một trận giao lưu, truyền thông gọi đó là cuộc chiến giữa các môn phái. Nhưng luật áp dụng chỉ có một: Bộ luật Thống nhất của MMA. Võ sĩ quyền Anh bị tước đi vũ khí sở trường, còn võ sĩ MMA được chơi đúng sân nhà. Độc giả đặt cược và bình luận như thể đây là cuộc so tài giữa hai môn, trong khi thực tế là một trận MMA có một người khách lạc đường. Kỳ vọng thị trường và thực tế lệch nhau ngay từ khâu gọi tên.

Kinh nghiệm theo dõi của tôi dẫn đến một kết luận thẳng. Chiếc ô "võ thuật" không che chở cho ai cả — nó che khuất trách nhiệm. Khi mọi thứ bị gọi chung, không ai chịu trách nhiệm về một tiêu chuẩn an toàn cụ thể. Liên đoàn Wushu Quốc tế lo phần wushu. Các tổ chức quyền Anh lo phần của họ. UFC và ONE lo phần MMA. Nhưng không có thực thể nào đứng ra tuyên bố: đây là ngưỡng chấn thương tối đa mà một con người được phép chịu trong một mùa giải.

Sự phân mảnh ấy còn lặp lại ở tầng danh hiệu. Bốn tổ chức quyền Anh có nghĩa là một võ sĩ có thể giữ một đai, mất một đai, và vẫn được giới thiệu là "nhà vô địch" trong một bài báo khác. Độc giả không sai khi bối rối. Họ chỉ đang nhận về đúng sự hỗn loạn mà hệ thống tạo ra.

Ở tầng công chúng, câu chuyện còn bị bóp méo thêm. Một võ sĩ thắng ba trận liên tiếp được gọi là "huyền thoại của làng võ", bất kể ba trận ấy diễn ra dưới luật nào. Cơn sốt truyền thông dựa trên kết quả, không dựa trên hệ quy chiếu. Khi trận thứ tư thua, câu chuyện sụp đổ, và người hâm mộ cảm thấy bị lừa. Họ không bị lừa bởi võ sĩ. Họ bị lừa bởi cách chúng ta gọi tên.

Góc phản trực giác: hợp nhất chưa chắc là lời giải

Phản xạ tự nhiên khi thấy một hệ thống phân mảnh là kêu gọi hợp nhất. Một luật, một liên đoàn, một tiêu chuẩn — nghe rất gọn. Nhưng trong võ thuật, lời kêu gọi ấy thường bỏ qua một sự thật: các nhánh này không chia sẻ cùng một mục tiêu, nên không thể chia sẻ cùng một bộ luật.

Wushu taolu tồn tại để bảo tồn và trình diễn di sản quyền thuật. MMA tồn tại để tìm ra ai thắng trong một cuộc đối kháng gần như không giới hạn. Quyền Anh tồn tại như một môn nghệ thuật của đôi găng và mười hai hiệp. Ép ba thứ này vào một bộ luật chung sẽ phá hủy thứ khiến mỗi môn đáng xem. Thứ cần hợp nhất nằm ở tiêu chuẩn chăm sóc con người: ngưỡng chấn thương, quy trình giảm cân, quyền lợi hậu giải nghệ.

Đây là chỗ phân tích thường đi sai. Chúng ta áp một mô hình duy nhất lên tất cả, rồi ngạc nhiên khi mô hình gãy. Khi một mô hình không khớp, việc đúng đắn là bỏ nó đi và kể lại từ đầu, chứ không phải nhồi dữ liệu vào cho vừa khuôn. Mỗi kỷ lục thể thao là một lời nhắc: giới hạn chỉ là lời thì thầm chưa được lắng nghe — và mỗi nhánh võ thuật thì thầm một câu khác nhau.

Tôi không tìm người chiến thắng trong cuộc đua; tôi tìm khoảnh khắc họ chọn không bỏ cuộc. Nhưng để tìm được khoảnh khắc ấy, tôi phải biết mình đang đứng ở cuộc đua nào. Một võ sĩ MMA chọn không bỏ cuộc khi bị siết khóa. Một vận động viên taolu chọn không bỏ cuộc khi đôi chân đau nhức sau buổi tập thứ ba trong ngày. Cả hai đều đáng kể. Nhưng chúng không thể kể bằng cùng một cây bút, cùng một thang điểm, cùng một dòng tít.

Kết: thể thao là ngôn ngữ chung, nhưng phải gọi đúng phương ngữ

Thể thao là giấc mơ được định lượng; tôi chỉ là người ghi lại giấc mơ ấy bằng con chữ. Và một người ghi chép trung thực phải thừa nhận rằng mỗi giấc mơ có một đơn vị đo riêng. Gọi đúng tên một môn vượt xa thủ tục hành chính. Đó là cách chúng ta trao cho vận động viên sự bảo vệ mà họ xứng đáng có, và trao cho độc giả một sự thật thay vì một chiếc ô rộng che khuất tất cả.

Lần tới, khi đọc một bài báo gọi ai đó là "võ sĩ", tôi sẽ tự hỏi: võ sĩ của sàn nào, luật nào, và được bảo vệ bởi ai. Bởi vì một danh xưng đúng có thể cứu một sự nghiệp, còn một danh xưng rộng có thể chôn vùi nó trong im lặng.